وکیل تسخیری چیست و چه زمانی تعیین می‌شود؟

وکیل تسخیری، وکیلی است که مرجع قضایی در شرایط معین قانونی برای دفاع از متهم تعیین می‌کند، بدون آنکه متهم او را انتخاب کرده باشد. هزینه این وکالت از اعتبارات قوه قضاییه پرداخت می‌شود. دو مجموعه قاعده در این زمینه وجود دارد که اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند: تعیین وکیل به درخواست متهمی که توان مالی ندارد، و تعیین وکیل الزامی در جرائم بسیار سنگین. این مقاله هر دو را بر پایه قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ توضیح می‌دهد.

حق داشتن وکیل از ابتدای پرونده

طبق ماده ۴۸، متهمی که تحت نظر قرار می‌گیرد می‌تواند از همان ابتدا تقاضای حضور وکیل کند. قانون ترتیبات ملاقات وکیل با متهم و امکان ارائه ملاحظات کتبی را پیش‌بینی کرده است.

ماده ۱۹۰ نیز مقرر می‌کند متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی می‌تواند یک وکیل دادگستری همراه خود داشته باشد و بازپرس باید این حق را پیش از شروع تحقیق به او تفهیم کند. تفهیم نکردن این حق و نیز سلب آن، موجب مجازات انتظامی برای مسئول مربوط است.

وکیل تسخیری در مرحله دادسرا

برای مرحله تحقیقات مقدماتی، قانون تعیین وکیل تسخیری را فقط در محدوده مشخصی الزامی کرده است. بر اساس تبصره ۲ ماده ۱۹۰، در جرائمی که مجازات آن‌ها سلب حیات یا حبس ابد است، اگر متهم خودش وکیل معرفی نکند، بازپرس برای او وکیل تسخیری انتخاب می‌کند.

وکیل تسخیری در دادگاه

در مرحله دادگاه دو حالت متفاوت وجود دارد.

حالت اول: درخواست متهم

طبق ماده ۳۴۷، متهم می‌تواند تا پایان اولین جلسه رسیدگی از دادگاه بخواهد برای او وکیل تعیین شود. دادگاه در صورتی که عدم تمکن مالی درخواست‌کننده احراز شود، از میان وکلای همان حوزه قضایی و در صورت نبود امکان، از نزدیک‌ترین حوزه قضایی وکیل تعیین می‌کند. بنابراین این مسیر مشروط به احراز ناتوانی مالی است و خودکار نیست.

حالت دوم: تعیین الزامی

بر اساس ماده ۳۴۸، در جرائم موضوع بندهای «الف»، «ب»، «پ» و «ت» ماده ۳۰۲، جلسه رسیدگی بدون وکیل متهم تشکیل نمی‌شود. این بندها شامل جرائم زیر است:

• جرائم موجب سلب حیات
• جرائم موجب حبس ابد
• جرائم موجب قطع عضو یا جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با دیه معادل نصف دیه کامل یا بیشتر
• جرائم موجب مجازات تعزیری درجه سه و بالاتر

اگر متهم در این پرونده‌ها خودش وکیل معرفی نکند یا وکیل او بدون عذر موجه حاضر نشود، تعیین وکیل تسخیری الزامی است. اگر وکیل تسخیری هم بدون عذر موجه در جلسه حاضر نشود، دادگاه او را عزل و وکیل دیگری تعیین می‌کند.

تفاوت وکیل تسخیری و وکیل انتخابی

• انتخاب: وکیل انتخابی را متهم یا نماینده او با اعتماد شخصی برمی‌گزیند؛ وکیل تسخیری را مرجع قضایی تعیین می‌کند.
• قرارداد و حق‌الوکاله: وکیل انتخابی با موکل قرارداد می‌بندد؛ وکالت تسخیری قرارداد خصوصی ندارد و حق‌الوکاله، متناسب با اقدامات انجام‌شده و در سقف تعرفه قانونی، از محل اعتبارات قوه قضاییه پرداخت می‌شود.
• مسئولیت: وکیل تسخیری نیز مانند هر وکیل دیگر موظف به دفاع است و در صورت امتناع بدون عذر موجه، دادگاه مراتب را برای تعقیب انتظامی به مرجع صالح اعلام می‌کند.

تغییر وکیل تسخیری

طبق تبصره ۲ ماده ۳۴۸، اگر پس از تعیین وکیل تسخیری، متهم وکیل انتخابی خود را به دادگاه معرفی کند، وکالت تسخیری منتفی می‌شود. درخواست تغییر وکیل تسخیری از سوی متهم نیز تنها یک بار پذیرفته می‌شود (تبصره ۳ همان ماده).

نکته مهم درباره جرائم امنیتی و سازمان‌یافته

تبصره ماده ۴۸ برای جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی و جرائم سازمان‌یافته‌ای که مجازات آن‌ها مشمول ماده ۳۰۲ است، مقرر می‌کند که در مرحله تحقیقات مقدماتی، طرفین دعوا وکیل خود را از میان وکلای رسمی دادگستری برگزینند که مورد تایید رییس قوه قضاییه باشند و اسامی آنان اعلام شود. این تبصره درباره مرحله تحقیقات است و دایره انتخاب را محدود می‌کند؛ بنابراین به معنای وکیل تسخیری نیست.

اشتباهات رایج

• تصور اینکه در همه پرونده‌های کیفری وکیل تسخیری تعیین می‌شود؛ در حالی که تعیین الزامی فقط در جرائم سنگین مذکور است.
• ندانستن مهلت درخواست وکیل در دادگاه؛ درخواست مبتنی بر ماده ۳۴۷ باید تا پایان اولین جلسه رسیدگی مطرح شود.
• بی‌توجهی به اینکه متهم می‌تواند هر زمان وکیل انتخابی معرفی کند.

برای دانستن اینکه در پرونده مشخص شما کدام حالت اعمال می‌شود، درجه مجازات عنوان اتهامی و مرحله پرونده تعیین‌کننده است.

منابع و مستندات قانونی

• قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ و اصلاحات بعدی: ماده ۴۸ و تبصره آن، ماده ۱۹۰ (تبصره‌های ۱ و ۲)، ماده ۳۰۲، مواد ۳۴۷ و ۳۴۸

⚠️ این مطلب صرفاً جنبه‌ی اطلاع‌رسانی عمومی دارد و مشاوره‌ی حقوقی برای پرونده‌ی خاص شما محسوب نمی‌شود. با توجه به تفاوت شرایط هر پرونده، پیش از هر اقدامی مشاوره با وکیل توصیه می‌شود.